Co to jest ikona?

Gdy ktoś po raz pierwszy wchodzi do świątyni lub zauważa szczególny wizerunek w czyimś domu, często pojawia się naturalna ciekawość. Jak należy rozumieć taki obraz? Czy jest to jedynie dekoracja, czy coś znacznie głębszego? W tradycji chrześcijaństwa wschodniego tego rodzaju przedstawienia od wieków zajmują wyjątkowe miejsce. Nie służą wyłącznie do ozdoby ani do wywołania estetycznego wrażenia. Są raczej formą modlitwy utrwalonej w materiale. Wiele osób, które spotykają się z tym rodzajem sztuki sakralnej po raz pierwszy, jeszcze nie wie, co to jest ikona. To prowadzi do odkrycia, że nie chodzi tu o zwykły obraz, lecz o coś znacznie więcej, o wizualną teologię, która łączy człowieka z rzeczywistością niebiańską.

Definicja ikony i jej odróżnienie od zwykłego obrazu

Tego rodzaju wizerunek to sakralne przedstawienie, które wykształciło się w kręgu kultury bizantyńskiej. Ukazuje ono Chrystusa, Maryję, aniołów, świętych oraz ważne wydarzenia biblijne. W tradycji wschodniej nie mówi się o malowaniu takiego dzieła. Zamiast tego używa się określenia pisanie. Wybór tego słowa nie jest przypadkowy. Podkreśla on, że chodzi o wizualną formę Ewangelii utrwaloną farbą i złotem. W porównaniu z obrazem religijnym typowym dla tradycji zachodniej ten rodzaj sztuki sakralnej nie dąży do realizmu ani do oddania ulotnych emocji. Nie stosuje perspektywy linearnej ani dramatycznych efektów światłocienia. Zamiast tego pokazuje rzeczywistość już przemienioną i uświęconą. Nie odtwarza wyglądu człowieka w jego codziennej postaci. Ukazuje go raczej w stanie chwały, jaki osiągnie po zmartwychwstaniu.

Historia powstania ikony

Pierwsze ślady ikon sięgają II i III wieku. Pojawiają się wówczas w katakumbach rzymskich jako dyskretne znaki wiary w czasach prześladowań. Motyw rozwijał się najsilniej w Cesarstwie Bizantyńskim. Tam nabrał ostatecznej formy i głębokiego znaczenia teologicznego.

Okres największego kryzysu przyniósł spór ikonoklastyczny, który trwał od 726 do 843 roku. Władcy bizantyńscy zakazywali wówczas tworzenia ikon i otaczania ich czcią. Uznawali je za formę bałwochwalstwa. Obrona wymagała poważnej refleksji teologicznej. Zwieńczeniem zmagań stał się Sobór Nicejski II w 787 roku. Był to ostatni wspólny sobór Wschodu i Zachodu. Potwierdził on oficjalnie, że ikony mogą istnieć i zasługują na należną cześć. Decyzja opierała się na tajemnicy Wcielenia. Skoro Bóg przyjął ludzkie ciało, można Go przedstawić w materii.

Po zakończeniu sporu ten wyraz artystyczny stał się centralnym elementem życia liturgicznego i prywatnej pobożności w Kościołach wschodnich. Tradycja przetrwała niemal bez zmian aż do współczesności.

Teologiczne podstawy ikony

Zanim przejdziemy do szczegółów tworzenia i symboliki, warto najpierw przyjrzeć się fundamentom teologicznym. To one wyjaśniają, dlaczego taki wizerunek nie jest zwykłym dziełem artystycznym.

Wcielenie jako podstawa istnienia

Cała możliwość tworzenia ikon opiera się na dogmacie Wcielenia. Jeżeli Syn Boży naprawdę stał się człowiekiem, to Jego oblicze można ukazać. Święty Jan z Damaszku, jeden z największych obrońców, tłumaczył, że zakaz przedstawiania Chrystusa oznaczałby podważenie prawdziwości Jego człowieczeństwa.

Cześć oddawana wizerunkowi

Cześć kierowana ku dziełu nie zatrzymuje się na desce czy farbie. Przechodzi bezpośrednio na pierwowzór, czyli na osobę, którą przedstawia. Sobór Nicejski II wyraźnie rozróżnił adorację należną wyłącznie Bogu od czci, jaką można okazać wizerunkowi. Dzięki temu nigdy nie dochodzi do bałwochwalstwa.

Proces tworzenia ikony

Zanim ikonograf przystąpi do pracy, przygotowuje się duchowo. Cały proces wymaga skupienia, modlitwy oraz ścisłego przestrzegania wielowiekowych kanonów.

Oto główne etapy tego procesu:

• wybór deski, najczęściej lipowej lub sosnowej,
• pokrycie jej lewkasem, czyli mieszanką kredy i kleju, która daje idealnie gładką powierzchnię,
• nakładanie złota na tło jako symbolu światła niebiańskiego i wieczności,
• szkic postaci według ustalonych wzorów kanonicznych,
• przygotowanie farb w technice tempery jajecznej z naturalnych pigmentów i żółtka,
• nakładanie kolejnych warstw farby od najciemniejszych tonów do najjaśniejszych blików,
• ostateczne poświęcenie gotowego dzieła.

Ikonograf często pości i prosi o błogosławieństwo, aby jego praca stała się prawdziwą służbą, bo czym jest ikona, jeśli nie wyrazem oddania?

Symbolika i język wizualny ikony

Obraz w przemyślany sposób pobudza emocje i żarliwość ducha, gdy się na niego spogląda, ale nie byłoby to możliwe bez kilku uznanych praktyk w rzemiośle.

Perspektywa odwrócona

Ikona posługuje się perspektywą odwróconą. Linie nie zbiegają się w oddali, lecz wychodzą ku osobie patrzącej. Dzięki temu święty zdaje się wychodzić z obrazu i spotykać się z modlącymi się osobami.

Symbolika kolorów

Każdy kolor niesie ściśle określone znaczenie. Złoto oznacza światło Boże i wieczność. Błękit symbolizuje niebo i czystość. Czerwień wyraża miłość i ofiarę. Zielony niesie nadzieję i życie. Brak cieni oraz brak ziemskich emocji na twarzach podkreśla, że chodzi o stan przemieniony, a nie chwilowy. Postacie są ukazywane frontalnie, z dużymi oczami skierowanymi prosto na patrzącego. Gest ręki, kształt szat i nimb – każdy detal odwołuje się do komunikacji lub atrybutów postaci uwiecznionej na ikonie.

Miejsce ikony w życiu wiernych

W Kościołach wschodnich obrazy świętych zajmują centralne miejsce podczas liturgii. Ikonostas, czyli ściana składająca się z wielu warstw, oddziela ołtarz od nawy. Pełni on funkcję symbolicznej granicy między ziemią a niebem. Każda ikona na tej ścianie ma swoją rolę w opowieści o zbawieniu.

W domu ustawia się je na miejscu używanym do prywatnej modlitwy bądź refleksji duchowej. Wierni zapalają przed nim lampkę, kadzą i całują na znak szacunku. Nie oddaje się czci drewnu, ale osobie, którą przedstawia.

Ikonę można też potraktować jako wizualną katechezę. Osoby, które nie potrafią czytać, uczą się wiary właśnie przez oglądanie tych przedstawień. W ten sposób łączy się pokolenia i wspiera codzienne życie duchowe.

Co to są ikony w codziennej praktyce?

Ikona nie jest zwykłym dziełem sztuki ani dekoracją. Stanowi teologię zapisaną w kolorach i liniach. Pokazuje, że materia może zostać uświęcona i stać się nośnikiem obecności Bożej. Dzięki tajemnicy Wcielenia Bóg pozwolił się zobaczyć i przedstawić. Dociekania dotyczące historii ikony i tego, co to jest za symbol dla religii, pokazują, że jest to okno, przez które niebo patrzy na ziemię i przez które człowiek może spojrzeć w stronę wieczności. Zaprasza do spotkania, a nie tylko do podziwiania. Wpatrując się w niego, wierny wchodzi w dialog z Tym, kogo przedstawia. Niektóre ikony mogą stać się drogą do modlitwy i głębszego poznania Boga. Właśnie dlatego pozostają żywe i aktualne.